واژه شناسی
نام دلفین از واژه یونانی دلفیس (δελφίς) آمده که مرتبط با واژه دلفوس (δελφύς) به معنای "رحم" در این زبان است. [۱] از این رو میتوان نام این جاندار را به "ماهیای که دارای رحم است" تعبیر کرد. [۲]
دلفین را به زبان محلی در بوشهر پیسو مینامند. [۳] نام این جانور در بندرعباس کراره است.
فرگشت و کالبدشناسی
فرگشت
دلفینها همانند نهنگها و گرازماهیها نوادگان پستانداران دریایی هستند. اجداد دلفینهای امروزین نزدیک به ۵۰ میلیون سال پیش در دوره ائوسن وارد دریا شدند. دوره سنگوارهای این جانوران از میوسن پیشین[پانویس ۴] تا امروزه است.
اسکلت دلفینهای کنونی دارای دو استخوان لگنی کوجک و میلهوار است که گمان میرود بقایای اندام وستیجیال باشند. در یک مورد ناعادی در سال ۲۰۰۶ میلادی، یک دلفین پوزه بطری در ژاپن به دام افتاد که دارای بالههای کوچکی در دو سوی شکاف تناسلی خود بود. به باور دانشمندان این بالهها نمونه آشکاری از آن اندامهای وستیجیال بودهاند.[۴]
کالبدشناسی
بدن دلفینها دوکوار است که به آنها امکان شناکردن سریع را میدهد. دم-بالهی آنها برای پیشرانش به کار میرود و بالههای کناری نیز برای جهتگیری. بالهی فوقانی نیز، در میان نژادهایی که دارای آن هستند، باعث تعادل در هنگام شنا میشود.
با وجود تفاوت در نژادها، رنگ بدن دلفینها عمدتن خاکستری سایهای با بخشهای پایینی روشنتر است به همراه خطهایی با نما و رنگهای گوناگون.
سر بخشی را که وظیفه تولید و دریافت امواج صوتی سونار را دارد در خود جای داده است. این امواج برای موقعیت یابی صوتی به کار میروند. تعداد دندانهای درون فک در بعضی نژادها به ۲۵۰ عدد میرسد. دلفینها از سوراخی در بالای سر خود تنفس میکنند و نای در جلوی مغز قرار دارد. مغز دلفین بزرگ و بسیار پیچیده است و دارای ساختاری دگرگون از ساختار مغز بیشتر دیگر پستانداران است.
برخلاف بیشتر پستانداران، دلفینها مویی بر بدن ندارند به استثنای تعداد کمی مو دور سر پوزهشان که در زمان کوتاهی پیش یا پس از تولد از دست میدهند.[۵] تنها مورد استثنا در این قاعده دلفین رودخانه بوتو است که دارای موهای ریز ماندگار بر روی پوزه خود است.[۶] گمان بر این است که این موهای ریز نقش حس لامسه را برای این گونه که دارای بینایی ضعیفی است بازی میکنند.[۷]
اندانهای تناسلی دلفینها در بخش زیرین بدنشان قرار دارند. نرها دارای دو شکاف هستند که یکی اندام تناسلی را پنهان میکند و دیگری که پشتتر قرار دارد مقعد را. ماده نیز دارای یک شکاف تناسلی است که واژن و مقعد را در بر میگیرد. در دو سوی این شکاف تناسلی، دو پستان شکاف مانند نیز وجود دارند.
پژوهشی در سال ۲۰۱۰ میلادی توسط بنیاد ملی پستانداران دریایی ایالات متحده نشان میدهد که دلفینها میتوانند مانند انسانها به گونهای طبیعی از دیابت نوع ۲ دچار شوند؛ یافتهای که به درک بهتر از این بیماری و پیدا کردن درمانهای نو هم، برای انسان و هم دلفین، کمک میکند.[۸]
حس
بیشتر دلفینها توانایی دید بسیار بالایی هم درون آب و هم بیرون آن دارند و نیز میتوانند امواج صوتی با بسامدهایی ۱۰ برابر و بیشتر از محدوده شنوایی انسان بالغ را بشنوند.[۹] حس شنوایی در این جانوران برای موقعیت یابی صوتی به کار میرود، چیزی مشترک در میان همه نژادهای دلفین. گمان بر این است که دندانهای این جانداران به عنوان گیرندهای به کار میروند که موقعیت دقیق اشیا را مشخص میسازد.[۱۰] حس لامسه نیز در آنها بسیار پیشرفته است و عصبهای اعصاب پوستی به ویژه در نواحی پوزه، بالههای سینهای و بخشهای تناسلی تراکم زیادی دارند. با این حال دلفینها به دلیل نداشتن اعصاب بویایی و لوبهای آن، حس بویایی ندارند.[۱۱]
رفتار
رفتار اجتماعی
دلفینها اجتماعی اند و در گروههایی با جمعیتهای گوناگون زندگی میکنند. جمعیت یک گروه گاه به ۱۰۰ عدد دلفین میرسد. دلفینها با سوت زدن وتولید صدا با هم ارتباط برقرار میکنند. آنها همچنین صداهای فراصوت را برای موقعیت یابی صوتی به کار میبرند. با آنکه عضویت در گروهها انجصاری نیست و از گروههای دیگر نیز میتوانند وارد یک گروه شوند، دلفینها حس همبستگی اجتماعی قویای دارند و در کنار دیگر اعضای گروه که زخمی یا بیمار شده اند میمانند و حتا آنها را به سطح آب میرسانند تا نفس بکشند.[۱۲] این نوعدوستی منحصر به نژاد خودشان نیست و به دیگر جانوران دریایی نیز کمک میرسانند.[۱۳] همچنین دلفینها با حلقه زدن به دور شناگران، آنها را از حمله کوسهها در امان نگه میدارند[۱۴] و یا به کوسهها حمله برده تا از منطقه شنای آدمیان دورشان سازند. [۱۵]
دلفینها همچنین نشانههایی از فرهنگ در میان خود نشان میدهند؛ چیزی که مدتهای بسیار گمان برده میشد منحصر به نسل بشر و انسانهای نخستین بوده است. در سال ۲۰۰۵ میلادی در استرالیا گروهی از دلفینهای پوزه بطری هند-پاسیفیک کشف شدند که به فرزندان خود چگونگی بهرهگیری از ابزار را یاد میدادند. آنها صورت خود را با اسفنج دریایی میپوشاندند تا از خود در هنگام یافتن غذا محافظت کنند. این دانش توسط مادران به دخترانشان آموزش داده میشود. بهرهگیری از اسفنج برای محافظت رفتاری برآمده از آموزش است. [۱۶] رفتار آموزش داده شوندهی دیگری نیز در میان دلفینهای رودخانهای در برزیل دیده شده است که در آن دلفینهای نر از علفها و تکههای چوب برای نمایش در هنگام جفتگیری بهره میبرند.[۱۷]
دلفینها نسبت به هم پرخاش نیز میکنند. هرچه سن یک نر بالاتر رود زخمهای بیشتری به دلیل گاز گرفته شدن توسط دیگر دلفینها بر بدنش دیده میشود. دلفینها این خشونت را در برابر هم به همان دلیلهایی انجام میدهند که انسانها نسبت به هم؛ برتری در میان گروه و به دست آوردن مادهها. این خشونت گاهی تا به آنجا پیش میرود که دلفین بازنده در نبرد ناچار میشود گروه را ترک کند.
دلفینهای پوزه بطری نر به فرزندکشی شناخته شده هستند. دلفینها همچنین بنا به دلایلی ناشناخته گرازماهیها را میکشند. این در حالی است که گرازماهیها رژیم غذایی دگرگون با آنچه دلفینها دارند دارا هستند و از این رو رقیب آنها به شمار نمیروند.[۱۸]
تولید مثل و رفتار جنسی
آمیزش جنسی دلفینها از چسباندن شکم به شکم انجام میپذیرد. این کار در زمان کوتاهی صورت میگیرد، با این حال ممکن است در دورهی زمانی کوتاه چندین بار تکرار شود. دوره بارداری بسته به نژاد متفاوت است؛ برای نمونه برای دلفین توکوشی این زمان ۱۱ تا ۱۲ ماه و برای نهنگ قاتل نزدیک ۱۷ ماه است. در سنین جوانی این جانوران گاه پیش از آنکه به بلوغ برسند رفتار جنسی از خود نشان میدهند. سن بلوغ بسته به نژاد و جنس فرق میکند.
دلفینها از آن روی که آمیزش جنسی را بنا به دلیلهایی به جز هدف تولید مثل انجام میدهند شناخته شده هستند. آنها همچنین دارای رفتارهای همجنسگرایانه در میان خود هستند. نژادهای گوناگون گاه با دیگر نژادها آمیزش میکنند. رفتار جنسی همچنین میتواند با خشونت همراه باشد. در این هنگام دلفین نر رفتارهای تهاجمی، چه در برابر مادهها و چه در برابر دیگر نرها، از خود نشان میدهد.[۱۹] در مواردی نیز دلفینها رفتار جنسی نسبت به دیگر جانوران، از جمله انسانها، نشان داده اند.[۲۰]
تغذیه
روشهای تغذیهای گوناگونی میان نژادهای دلفین وجود دارند که گاهی منحصر به یک نژاد هستند. ماهی و ماهی مرکب غذای اصلی دلفینها را تشکیل میدهند. با این حال نهنگ قاتل کوتوله و نهنگ قاتل از دیگر جانداران دریایی نیز تغذیه میکنند.
روش معمول در شکار دلفینها به این گونه است که گروهی از آنها با حلقه زدن به دور ماهیها آنها را در گوشهای به شکل توپ گرد هم میآورند و سپس با حمله به این «توپ طعمه» ماهیهای سر در گم را شکار میکنند. روش دیگر شکار نیز همراه است با تعقیب ماهیها تا درون آبهای کم ژرف و در نتیجه رفتن آسانتر آنها. در کارولینای جنوبی دلفینهای پوزه بطری اقیانوس اطلس طعمه را تا گل و لای کرانه دنبال میکنند و با گیر انداختن آنها در عمق بسیار کم شکارشان میکنند.[۲۱] نهنگهای قاتل همچنین برای شکار شیرهای دریایی به کرانهها میروند.
گزارشهای مربوط به همکاری انسانها و دلفینها برای شکار به نوشتههای پلینیوس نویسنده و فیلسوف طبیعیدان رم باستان میرسند.[۲۲] نمونههای امروزین چنین پدیدهای را می توان در لاگونا در سانتا کاتارینای برزیل یافت. در این منطقه دلفینها ماهیها را به سوی کرانه رانده سپس به ماهیگیران پیام میدهند تا تورهای خود را پهن کنند. در برابر، جایزه این دلفینها ماهیهایی هستند که از تور فرار میکنند.[۲۳]
تولید صدا
| نمونهای از صدای تولید شده توسط دلفینها | ||||
| ||||
دلفینها میتوانند طیف گستردهای از امواج صوتی را با بهرهگیری از کیسههای هوایی که در زیر سوراخ تنفسی سرشان جای دارند، تولید کنند. این جانوران توسط سوت زدن و تولید صداهای تپشی ناگهانی با هم ارتباط برقرار میکنند؛ با این حال منشا و گسترهی این توانایی ناشناخته است. بعضی دلفینها برای خود سوت یکتایی دارند که مانند امضای شخصی آنها است و با آن میتوانند خود را مشخص کنند.[۲۴] دلفینها صدای دیگری نیز تولید میکنند که نوعی تیک کوتاه است و برای موقعیت یابی صوتی به کار میرود. این صدا جهتدار است و اغلب به صورت یک سری دنباله دار پدیدار میشود که تعداد آن با نزدیک شدن جانور به شی مورد نظر خود افزایش مییابد. این تیکها از جمله بلند ترین صداهای تولید شده توسط جانوران دریایی است.[۲۵]
پرش از آب و بازی
دلفینها گاه از روی سطح آب پرش میکنند و یا حزکات آکروباتیک انجام میدهند. دانشمندان هنوز درباره هدف اصلی این حرکتها اطمینان ندارند. از جمله گمان بر این میرود که پرش از آب روشی برای پیدا کردن مکان گردهمآیی ماهیها است که پرندگان دریایی را به سوی خود میکشد و یا آنکه این حرکت روشی برای ارتباط بر قرار مردن با دیگر دلفینها است. فرضیههایی نیز در رابطه با آنکه دلفینها با بیرون آمدن از آب سطح بدن خود را از انگلها پاک میکنند و یا آنکه تنها به منظور کنجکاوی و سرگرمی به این کار میپردازند، وجود دارند.[۲۶] [۲۷]
بازی بخش مهم از رفتار دلفینها را شامل میشود. این جانوران با علف دریایی بازی میکنند و به جنگ و بازی با دیگر دلفینها مشغول میشوند. گاهی نیز به ایجاد مزاحمت برای دیگر جانداران دریایی از جمله مرغان دریایی و لاکپشت میپردازند. آنها همچنین از سوار شدن بر موجها لذت میبرند و در کنار موجهای پدید آمده توسط کشتیها بازی میکنند و یا به بازی با شناگران مشغول میشوند. دلفینهای در اسارت گاه در مجموعهای از رفتارهای بازی گونهی پیچیده از جمله تولید با مهارت حلقههای حباب درون آب دیده شده اند.[۲۸] [۲۹]
خواب
در حالت کلی، دلفینها در هنگام خواب دارای یک نیمکره مغزی با فعالیت کم و آرام هستند که به آنها هوشیاری کافی برای تنفس و مراقبت در برابر مهاجمان و دیگر خطرهای احتمالی را میدهد. در این هنگام نیمی از مغز استراحت میکند و نیمه دیگر بیدار باقی میماند. نشانههای مراحل آغازین خواب میتوانند به گونه همزمان در هر دو نیمکره مغزی پدیدار شوند.[۳۰] [۳۱] [۳۲]
دلفینهای در اسارت خواب کاملی را تجربه میکنند که در آن هر دو چشم بسته میشوند و واکنشی در برابر نیروی کم و آهستهی خارجی نشان نمیدهند. در این هنگام تنفس به گونه خودکار انجام میپذیرد و یک واکنش عصبی ناخودآگاه از سوی دم باعث میشود تا سوراخ تنفسی در بالای آب قرار گیرد. دلفینهایی نیز که در پژوهشها به حالت بیهوشی برده میشوند این رفلکس دم را نشان میدهند.[۳۳]
با آنکه چنین واکنشی در نهنگ عنبر نیز دیده شده است مشخص نیست که آیا دلفینهای آزاد چنین وضعیتی را تجربه میکنند یا نه.[۳۴] دلفین رودخانه سند دارای روش خوابی دگرگون با دیگر دلفینها است. این جانور از آنجا که در محیطی با جریانهای قوی آبی زندگی میکند که نیروی ناشی از آنها میتواند خطرساز باشد، باید همواره در حال شنا باشد تا آسیبی نبیند. از این رو این دلفین در فاصلههای زمانی کوتاه که از ۴ تا ۶۰ ثانیه طول میکشند چرت میزند.[۳۵]
آسیب شناسی
به جز خطر انسانها و فعالیتهایشان، دلفینها به گونه طبیعی دشمنان کمی دارند. بعضی نژادهای دلفین هیچ دشمن طبیعی ندارند و این باعث میشود که سر ترین درنده باشند. گونههای کوچکتر دلفین، و به ویژه فرزندانشان، دارای دشمنانی از جمله گاوکوسه، کوسه ببری و کوسه بزرگ سفید هستند. با وجود کمیاب بودن این پدیده، بعضی گونههای بزرگتر دلفینها از جمله نهنگ قاتل دست به شکار دیگر نژادهای دلفین میزنند.
تهدید از سوی انسانها
به دلیل فعالیتهای روزافزون انسانها، بعضی دلفینها از جمله دلفین رودخانه آمازون، دلفین رود گنگ و دلفین رودخانه یانگ تسه در خطر انقراض هستند. یک بررسی در سال ۲۰۰۶ میلادی نشان میدهد که دلفین رودخانه یانگ تسه در چین در عمل منقرض شده است.[۳۶]
آفتکشها، فلزات سنگین، پلاستیکها و دیگر آلایندههای شیمیایی و کشاورزی که در طبیعت به سادگی و با سرعت از میان نمیروند میتوانند در بدن شکارگرانی چون دلفینها انباشته شوند.[۳۷] کشته و زخمی شدن به دلیل برخورد با کشتیها، به ویژه پرههای پیشرانشی آنها، از دیگر دلایل مرگ دلفینها است.
روشهای صنعتی ماهیگیری که در آنها تورهای عظیم بستر دریا را جارو میکنند نیز میتوانند باعث گیر افتادن ناخواستهی دلفینها شوند.[۳۸] آنها همچنین قربانی تورهای فلزی محافظت کننده از کشتزارهای دریایی ماهی میشوند.[۳۹][۴۰] در بعضی مناطق جهان از جمله تایجی در ژاپن و جزایر فارو دلفینها به منظور خوراک شکار میشوند.[۴۱] گوشت دلفین میزان بالایی جیوه دارد و میتواند در صورت مصرف شدن توسط انسان خطرآفرین باشد.[۴۲] بعضی شرکتها بر روی فرآوردههای خود نشان ویژهای میزنند که نمایش دهنده آن است که برای به دست آمدن آن برآوردهی دریایی دلفینی کشته نشده است.
صداهای بلند زیر آب از جمله صداهای تولیدی توسط سونار زیر دریاییها، صدای پرتابهای آزمایشی موشک و بعضی فعالیتهای ساختمانی در کرانهها مانند توربین مزارع بادی میتوانند برای دلفینها خطرناک باشند و باعث افزایش اضطراب، آسیب به شنوایی و بیماری ناشی از کاهش ناگهانی فشار شوند که آخری به دلیل تلاش آنها برای نفس گیری سریع و بازگشت به درون آب به منظور فرار از سر و صدای بیرون پدید میآید.[۴۳][۴۴]
رابطه با انسانها
دلفینها از دیرباز در افسانهها و فرهنگ ملتهای گوناگون نقش داشته اند. آنها به کرات در سکههای یافت شده از دوران یونان باستان در حالتی دیده میشوند که یک پسر، مرد یا خدایگان بر پشتشان سوار است.[۴۵] در یونان باستان دیده شدن پرش دلفینها از روی امواج تولید شده توسط کشتیها به فال نیک گرفته میشد.[۴۶] در اسطورههای هندو دلفین رودخانه گنگ با گانگا، ایزدبانوی رود گنگ، در تماس است.
دلفین در فرهنگ ایرانی
در فرهنگ ایرانیان دلفین بستگی نزدیکی با آیین مهر دارد چنانکه در بسیاری از آثار برجا مانده از این آیین، مهر در دوران کودکی و در کنار مادرش ناهید یا به تنهایی سوار بر دلفین دیده میشود. در نقش نوعی از فرشهای زیبای ایرانی با نام « ماهی در هم » یا « هراتی » نیز میتوان ردی از دلفین و پیوند آن با دیگر نمادهای آیین مهر همچون گل نیلوفر را یافت.
دلفیناریوم
با گسترش علاقه همگانی به دلفینها در دهه ۱۹۶۰ میلادی، استخرهای ویژه نمایش دلفین و نهنگ، که به نام دلفیناریوم شناخته میشوند، در مناطق گوناگون جهان گشایش یافتند. با این حال با افزایش انتقادها از روش برخورد با دلفینها و زیر پا گذاشتن حقوق جانوران بسیاری از این نمایشکدهها با دستور قانونی بسته شدند. از شناخته شده ترین دلفیناریومهای جهان میتوان به پارک دریایی سی ورلد در ایالات متحده اشاره کرد.
تعداد زیادی از دانشمندان پژوهشگر در زمینه رفتار دلفینها بر این باورند که با توجه به هوش بسیار بالای دلفینها نسبت به دیگر جانوران، به آنها باید به شکل شخصیتهای ناانسان نگاه کرد و برایشان حقوق منحصر به خود در نظر گرفت. آنها همچنین بر این باورند که از لحاظ اخلاقی نادرست است که دلفینها برای نمایش در اسارت نگاه داشته شوند و یا به هر دلیل توسط انسانها کشته شوند.[۴۷] [۴۸]
درمان
کمک گرفتن از دلفینها در رواندرمانی و کمک به بیماران کم توان جسمی در سالهای گذشته رونق چشم گیری داشته است.[۴۹] پژوهشی در سال ۲۰۰۵ میلادی نشان میدهد که دلفینها دستیاران مناسبی برای پزشکان در درمان افسردگیهای ملایم تا پیشرفته هستند.[۵۰] با این حال نتایج این بررسی از جهاتی از جمله آنکه آیا دلفینها در کمک رسانی به بیماران روحی از جانوران خانگی مانند سگ و گربه موفق تر اند یا نه زیر انتقاد رفت.[۵۱] بررسیهای بیشتر در این باره نشان داد که در انجام آزمایش نامبرده خطاهای روشی مهمی به وقوع پیوسته بودهاند و نمیتوان «درمان با کمک دلفینها»[پانویس ۵] را درمانی قانونی با توانایی درمان بیشتر از بهبود خلق و خوی زودگذر در نظر گرفت.[۵۲]
ارتش
تعدادی از ارتشهای جهان از دلفینها برای منظورهای گوناگون از جمله نجات جان انسانهای گمشده یا در معرض خطر و کشف مینهای دریایی بهره گرفتهاند. در طی جنگ ویتنام گزارشهایی درباره بهرهگیری ارتش آمریکا از دلفینهای آموزش داده شده برای کشتن غواصان ویتنامی جنجال بر پا کرد.[۵۳] نیروی دریایی آمریکا در آن هنگام هر گونه آموزش دلفینها برای نبرد را رد کرد. با این حال امروزه این جانوران برای هدفهای گوناگون توسط ارتش آمریکا آموزش داده میشوند. گمان بر این است که ارتش شوروی برنامه آموزش پستانداران دریایی خود را در دهه ۱۹۹۰ تعطیل کرد. در سال ۲۰۰۰ خبرگزاریها خبر از فروش دلفینهای آموزش داده شده به منظور قتل متعلق به شوروی به ایران دادند.[۵۴]
اینجانب سیدصابرمستـولـی زاده، دکتـرای شیلات (فرآوری محصولات شیلاتی)،کارشناس واحد بازرگانی هلدینگ فرادانه"، به عنوان اولین و بزرگترین زنجیره ارزش تامین پروتئین آبزیان در خاورمیانه(بزرگترین تولید کننده خوراک آبزیان کشور)، همچنین عضو سازمان جهانی ایمنی غذایی(WFSO) و دارای گواهینامه ایزو 22000 و ایزو17025 وگواهینامه HSE از BCI و کارشناس رتبه 1 سازمان نظام مهندسی کشاورزی ، عضو کمیته فرآوری و بازاریابی آبزیان ایران "می باشم.